Każda nauczycielka zapytana czy wspiera rozwój kreatywności swoich przedszkolaków, odpowie, że to robi. Nie zawsze jest to jednak prawdą, a rozwijanie kreatywności w przedszkolu jest źle rozumiane. Kreatywność, twórczość, innowacyjność są terminami szczególnie zyskującymi na popularności. Czy kreatywność jest tym samym co zdolności twórcze? I co rozumiemy przez zdolności twórcze i rozwijanie kreatywności w przedszkolu? Zdolności twórcze często porównywane są ze zdolnościami plastycznymi i muzycznymi, lecz czy w istocie nimi są? I jak rozumieć sformułowanie „kreatywne łobuzy”? Czy pasjonaci rozmaitych psot są kreatywni, ze względu na różnorodność w łamaniu przyjętych zasad? W poniższym artykule postaram się odpowiedzieć na te pytania i wyjaśnić czym jest kreatywność. Jak przebiega rozwijanie kreatywności w przedszkolu? Zapraszam do lektury 🙂

Co to jest kreatywność?

Na wstępie warto spróbować określić samemu, co przez nią rozumiemy. Czy kreatywność to zjawisko, cecha, a może coś jeszcze innego? I co to tak naprawdę jest rozwijanie kreatywności w przedszkolu? Mądrzejsi ode mnie już nad tym dywagowali. Co wynika z ich rozważań? Kreatywność:

•    Jest to zdolność to tworzenia nowych i wartościowych (cenniejszych estetycznie, praktycznie lub naukowo) wytworów (K.Szmidt);
•    Kreatywność jest świadomą działalnością człowieka, a efekty tej działalności mają na celu przyczynić się do rozwiązania problemu, a tym samym podnoszenia jakości życia społeczeństwa;
•    Kreatywność nie jest tym samym co twórczość, twórczość określa zdolność do tworzenia, kreatywność jest natomiast świadomym procesem myślowym, dążącym do innowacyjnego rozwiązania (W.Limont);
•    Kreatywność jest cechą ludzi zdolnych do w miarę częstego generowania nowych i wartościowych pomysłów (E.Nęcka);
•    Jest działalnością dążącą do innowacyjnego rozwiązania problemu lub zaspokojenia potrzeb (R.Luecke).

Co z tego wynika?

•    Kreatywność to cecha ludzka, człowiek może być kreatywny, praca plastyczna, książka, itp. – nie. Można zatem powiedzieć, że Kasia jest kreatywna, a jej praca np. oryginalna;

•    Kreatywność to zdolność do tworzenia rzeczy nowych, innowacyjnych i wartościowych, czyli ulepszonych pod względem estetycznym, praktycznym lub naukowym; nie jest to tym samym, co zdolność do tworzenia w ogóle. Nie każde działanie podejmowane przez dziecko jest dążeniem do twórczego rozwiązania problemu, tak też zbudowanie wieży z klocków to przykład typowej twórczości dziecka lub jakiejś działalności konstrukcyjnej, ale zbudowanie mostu, który udźwignie 5 resoraków (ulepszenie projektu tak, aby spełniał określone funkcje, poszukiwanie nowych rozwiązań) to przykład działalności twórczej. Nie znaczy to jednak, że kreatywność nie może być rozwijana przez dzieci samoistnie w toku zabawy.

•    Kreatywność to świadoma działalność poznawcza zaplanowana tak, by coś poprawić, ulepszyć, udoskonalić i pozytywnie służyć społeczeństwu – tym samym „kreatywne łobuzy” mogą istnieć, ale niewątpliwie nie jest przykładem kreatywnego działania dokonywanie rozmaitych szkód, zniszczeń i strat dla społeczeństwa. Kreatywność ma cechy pozytywne.

•    Kreatywność to zdolność do generowania nowatorskich pomysłów rozwiązania praktycznych i poznawczych problemów, nie jest więc równoznaczna z wykonywaniem nowej pracy plastycznej. Tym samym rozwijanie kreatywności to trening poznawczy, w trakcie którego doskonalimy umiejętność generowania pomysłów, jakościowo nowych i wartościowych. Może iść w parze z działaniem technicznym czy plastycznym, ale samo w sobie wykonywanie pracy nie jest równoznaczne z rozwijaniem umiejętności twórczego rozwiązywania problemów. 

Rozwój kreatywności w literaturze funkcjonuje jako trening pomysłowości, trening twórczego rozwiązywania problemów lub w uproszeniu trening myślenia twórczego.




Kreatywność – z czego składa się ten proces?

rozwijanie kreatywności w przedszkolu 2Żeby rozwijać kreatywność, świadomie i naprawdę, trzeba zrozumieć czym jest. Nie uważam, żeby operowanie pojęciami prosto z opasłych tomów literatury przedmiotu było konieczne. Nie trzeba tych pojęć nazywać, ale warto rozumieć i świadomie wykorzystywać je w praktyce.

Za Margaret Boden, filozof i psycholog, na kreatywność składają się trzy procesy: eksploracje, kombinacje i transformacje. Trenując i wspierając rozwój dziecięcej kreatywności powinniśmy trenować każdy z tych trzech elementów. A więc rozwijanie kreatywności w przedszkolu to:

Eksploracje – czyli inaczej odkrywanie. Ten element procesu twórczego stanowi początek – jest to umiejętność stawiania pytań, poszukiwania wad i niedostatków przedmiotów, czyli obszarów, które można udoskonalać. Jest to także umiejętność do stawiania pytań problemowych. Twórczość eksploracyjna nazywana jest myśleniem pytajnym.

Różnica zajęć typowych od takich, które wesprą rozwój kreatywności często widoczna jest w temacie zajęć. “Dlaczego dinozaury wyginęły?” otwiera obszar poszukiwań dziecka. “Dinozaury – zapoznanie z wymarłym gatunkiem” otwiera co najwyżej wykład nauczyciela kierowany do dzieci.

Kombinacje – czyli inaczej kojarzenie, wiązanie z wcześniejszą wiedzą. To część procesu, w której odkryty problem łączymy z posiadaną już wiedzą poprzez budowanie odważnych skojarzeń, powiązań, porównań, odszukiwanie różnic i podobieństw. Twórczość kombinacyjna nazywana jest myśleniem asocjacyjnym.

Trzymając się tematu dinozaurów, poszukiwanie podobieństw między gatunkiem wymarłym a współcześnie istniejącym jest przykłądem tego rodzaju myślenia. Dzieci kojarzą nową wiedzę zdobywaną na zajęciach z tym, co już wiedzą i znają Poszukują wspólnych cecha, porównują między sobą. To pozwala budować wiedzę, a nie tylko gromadzić informacje, które z czasem ulecą, robiąc miejsce nowym.

Transformacje – czyli inaczej przekształcanie, tworzenie nowych wersji danej rzeczy lub myśli. Transformacją jest:
– reintegracja: nietypowe łączenie obiektów (syrena – kobieta i ryba, Minotaur – człowieka i byk),
– multiplikacja: zwielokrotnienie elementu (np. Światowid – słowiańskie bóstwo o czterech twarzach)
– perseweracja: tworzenie obrazów na tym samym tle;
– majoryzacja: powiększenie;
– schematyzacja: uproszenie;
– metamorfoza: zmiana całości;
– animacja: ożywanie elementów martwych;
– inwersja barwna: zmiana koloru;
– konwersja: odwrócenie przebiegu czynności.

Transformacja w przypadku zajęć dotyczących dinozaurów mogłaby polegać na stworzeniu makiety przedstawiającej środowisko życia dinozaura, albo dinozaura schematycznego, np. zachowującego relacje wielkości względem figurki przedstawiającej znane zwierzę. Może podsumowaniem byłby krótki skecz o tym z jakimi problemami borykały się dinozaury, a może coś jeszcze innego. Takie zajęcia otwierają wiele ścieżek. Celem ostatniego etapu jest to, by stworzyć coś własnego, na podstawie wiedzy nowozdobytej.

Krótkie podsumowanie – o co w tym chodzi?

Stawiając pytanie Dlaczego dinozaury wyginęły? musimy najpierw zdobyć wiedzę na ich temat, później powiązać ją z tym, co już znamy, a na końcu wykorzystać i odpowiedzieć na pytanie w formie plastycznej makiety, krótkiego skeczu lub pantomimy, itp. Z takich zajęć dziecko wychodzi z czymś więcej niż tylko informacjami. Wychodzi z głową pełną nowych i fascynujących odkryć, które budzą głód wiedzy i tego, by odkrywać kolejne rzeczy.

Choć terminy mogą brzmieć zawile, w kolejnych artykułach przedstawie praktyczne sposoby rozwijania zdolności z każdego z tych obszarów.

Rozwijanie kreatywności w przedszkolu

Jak ćwiczyć poszczególne składowe procesu twórczego myślenia?

Tak jak napisałam wcześniej, trening twórczego rozwiązywania problemów polega na ćwiczeniu poszczególnych składowych: umiejętności eksploracji, kombinacji i transformacji, czyli tym samym myślenia pytajnego, asocjacyjnego i transformacyjnego. Jeszcze prościej: doskonalenie umiejętności odkrywania problemów, kojarzenia nowej wiedzy ze starą i przekształcania jej w rozwiązanie/odpowiedź na pytanie. Każdy z tych obszarów stanowił będzie osobny artykuł. Dzisiaj natomiast przedstawie ćwiczenia poprzedzające, wprowadzające do właściwego treningu twórczego myślenia, które w literaturze nazywane są rozgrzewką twórczą.

Rozwijanie kreatywności nie stanowi obszaru nauczania w rozumieniu “bloku zajęć”. Sens rozwijania kreatywności to nie trzydzieści minut zajęć w tygodniu tylko filozofia, zgodnie z którą budujemy każde nasze zajęcia trochę inaczej, tak, by tym kto odkrywa i podejmuje wysiłek intelektualny, było dziecko.

Czy rozwijanie kreatywności w przedszkolu jest możliwe?

Pamiętam, że gdy pierwszy raz spotkałam się z metodą twórczego rozwiązywania problemów, uznałam to za nierealne do zrealizowania szaleństwo, niepraktyczne i odrealnione. Ale nie jest to prawdą. Można rozwijać kreatywność realizując obszary tematyczne stale obecne w przedszkolu. Poznawać jesień, las, zdobywać informacje o swoim kraju, zwierzętach, uczyć się matematyki i śpiewać piosenki. Oczywiście, że w naszej codziennej pracy będziemy spotykać elementy odtwórcze – naukę wierszyków, piosenek, pląsów i zabaw. Ale to absolutnie normalne. Dbając o zdrowie fizyczne, nie musimy być stale w trakcie joggingu i brzuszków. Dbają o rozwój kreatywności, nie musimy być stale w trakcie procesu twórczego. I w pierwszym, i w drugim przypadku chodzi o pewną filozofię, która jest istotna dla naszego prawidłowego rozwoju.

ETAP PIERWSZY: Rozgrzewka twórcza

Rozgrzewka twórcza to coś, co poprzedza odkrywanie problemów, kojarzenie i przekształcanie. Na swój sposób – to etap “0”. Ma na celu zbudować bezpieczny klimat, w którym dzieci bez strachu podzielą się swoim nowatorskim pomysłem. Jest też “łatwą i zabawową częścią” uaktywniającą zdolność myślenia dywergencyjnego (wow, jakie trudne słowo!:) – płynności myślenia (generowanie dużej liczby pomysłów), giętkości myślenia (generowanie pomysłów różnej jakości)  i oryginalności myślenia.

Rozwijanie kreatywności w przedszkolu – przykłady ćwiczeń “na rozgrzewkę”:

Zadaniem treningu nie jest budowanie nowej wiedzy. Jest to element zabawowy, rozluźniający i wzmacniający poczucie bezpieczeństwa, dzięki któremu nasze przedszkolaki chętniej będą dzielić się swoimi pomysłami. Warto zaopatrzyć się w piłkę, która rzucona do danej osoby, przydziela jej głos do udzielenia odpowiedzi. Warto zauważyć, że, gdy skacze, a nie idzie po kolei, wszyscy zachowują czujność. A więc rozwijanie kreatywności w przedszkolu czas zacząć:) !

1.    Co jest potrzebne do…? – nauczyciel stawia pytanie, a zadaniem dzieci jest dzielić się propozycjami odpowiedzi. Zakończenie pytania zależy od inwencji nauczyciela lub realizowanego tematu. Przykładem zakończenia jest: „Co jest potrzebne do wykonania laurki dla mamy?”, „Co jest potrzebne w czasie wycieczki?”, „Co jest potrzebne do upieczenia ciasta?”, itp. Cel: rozwijanie płynności myślenia, czyli umiejętności szybkiego generowania dużej liczby pomysłów.

2.    Co by było, gdyby…? – to bardzo popularne ćwiczenie. By faktycznie służyło rozwojowi kreatywności należy zadbać o to, by odpowiedzi dzieci rzeczywiście wiązały się z zadanym pytaniem, były formułowane szybko i oryginalnie. Przykładowe pytania: „Co by było, gdyby śnieg był jadalny?”, „Co by było, gdyby wszyscy ludzie wyglądali tak samo?”, „Co by było, gdyby każdy miał tak samo na imię?”, „Co by było, gdyby zlikwidowano Boże Narodzenie?”, itp. Ćwiczenie ma stworzyć przestrzeń do generowania dużej ilości pomysłów (płynność myślenia), różnorodnych jakościowo (giętkość myślenia) i niebanalnych (oryginalność myślenia).

3.    Co to jest…? – nauczyciel wyszukuje interesujące nazwy, a zadaniem dzieci jest odgadywać znaczenie słów. Snute domysły mogą być zapisane na tablicy. Na końcu warto przedstawić prawdziwe znaczenie słowa, np. „Co to jest rysak?” – jest to określenie szybko biegającego konia.

4.    Co byś zrobił, gdybyś był…? – nauczyciel proponuje różne zakończenie zdania, a zadaniem dzieci jest na nie odpowiedzieć. Np. „Co byś zrobił, gdybyś był większy? Mniejszy? Starszy? Szybszy? Głośniejszy?” itp.

5.    Imiona – nauczyciel dzieli dzieci na grupy lub zleca zadanie całej grupie. Zadaniem dzieci jest wymienić imiona np. zwierząt z bajek, księżniczek, chłopców wyższych od Gosi, dziewczynek, które mają siostrą, itp.

6.    Co można…? – nauczyciel zadaje pytanie zamknięte, zadaniem dzieci jest wymienić jak najwięcej adekwatnych odpowiedzi. Np. „Co można zamknąć? Co można otworzyć? Czego nie można zobaczyć? Co można powąchać? Czego nie można mówić nieznajomym? Co można zrobić, gdy boli nas głowa?” Itp.

7.    Co jest właśnie takie… – nauczyciel zadaje pytanie z dowolnym zakończeniem, np. „Co jest zielone i okrągłe?”, „Co jest czerwone i słodkie?”, „Co jest wysokie i śmieszne?”, „Co jest szerokie i ciemne?”, itp. W początkowej fazie warto zaczynać od dwóch cech zestawianych ze sobą, z dziećmi starszymi można dokładać kolejną, trzecią cechę.Dzieci uwielbiają tą zabawę!

8.    Kropki – dzieci otrzymują kartę z dowolnie rozmieszczonymi kropkami. Ich zadaniem jest połączyć je tak, by powstał jakiś obiekt. Dzieci nazywają to, co powstało – np. helikopter, ptak, itp.

połącz kropki

9.    Co można ulepszyć? – nauczyciel proponuje dzieciom przedmiot, który mogą ulepszać lub czeka, aż same zgłoszą propozycję. Np. „Co można ulepszyć w aucie?”, „Mógłby nie wydawać spalin”, „Mógłby przyjeżdżać w każde miejsce zawołany”. “Co można zrobić, by nasza sala była ciekawsza?”, “Co można ulepszyć w lokomotywie?”

10.    Elaboracja – nauczyciel zapisuje na tablicy słowo, może też przedstawić je za pomocą rysunku. Dzieci budują coraz dłuższą wypowiedź w oparciu o tą ilustrację. Np. Kwiatek – > żółty kwiatek -> Żółty kwiatek od taty. -> Mama dostała żółty kwiatek od taty. -> Mama dostała żółty kwiatek od taty z okazji urodzin, itd.

11. Do czego to służy? – nauczyciel prezentuje nietypowe przedmioty na ilustracji lub realne. Ważne, aby były one dość mało znane dzieciom i umożliwiały im snucie domysłów. Ich zadaniem jest odgadywać funkcje przedmiotów. Na końcu nauczyciel może powiedzieć dzieciom jakie zastosowanie mają faktycznie przedstawione przedmioty, jednak nie jest celem tego ćwiczenia odgadnąć rzeczywistą funkcję, ale właśnie przeszukiwać swoją wyobraźnię tworząc różnorodne możliwe odpowiedzi.

12. Co właśnie zrobiłem? – dzieci otrzymują po kawałku ciastoliny. Wspólnie odliczamy do dziesięciu i w tym czasie zadaniem dzieci jest spontanicznie ulepić dowolny kształt z masy plastycznej. Po skończonym odliczaniu dzieci przyglądają się swojemu dziełu i decydują, co to jest lub co przypomina. Trochę przypomina to wróżenie z wosku na andrzejki 🙂

13. Nowe nazwy – dzieci wysłuchują zmyślonej historii. Np. “Wyobraź sobie, że jesteś sprzedawcą w bajkowej lodziarni. Właśnie stworzyłeś nowy smak lodów. Jak go nazwiesz?”, “Wyobraź sobie, że jesteś budowniczym. Właśnie wybudowałeś nowy most, jak go nazwiesz?”. Możemy poszukiwać nowych nazw dla pluszaków, planet, nowoodkrytych wysp, itp.

14. Co to za informacja? – nauczyciel zapisuje przy użyciu trzech symboli “informacje”, np: “->, 🙂 , *”, zadaniem dzieci jest odgadnąć co może zawierać, o co może w niej chodzić.

15. Kim jest ten człowiek? – nauczyciel przedstawia dzieciom zdjęcie dowolnej postaci, może to być znana osoba, ale nie musi. Zadaniem dzieci jest próbować odgadnąć na podstawie wyglądu danej osoby, czym się zajmuje.

16. O czym jest ta piosenka? – nauczyciel włącza utwór obcojęzyczny i zapoznaje się z jego tłumaczeniem. Zadaniem dzieci jest zgadywać na podstawie melodii, rytmu, wysokości dźwięków o czym opowiada dany utwór. Może to być dzieło muzyki klasycznej, jednak co do jego interpretacji ciężko mówić o dobrych i złych odpowiedziach.

17. Co rysuję? – zadaniem dzieci jest odgadywać na podstawie kolejno rysowanych elementów co zaraz pojawi się na tablicy/szarym papierze. Np. nauczyciel rysuje i nazywa “oko” (dzieci zgadują: człowiek, pies, duch), nauczyciel rysuje kolejny element i nazywa “ogon” (dzieci zgadują: pies, kot, ryba), nauczyciel rysuje kolejno “ręce”, “tułów”, itp. i odgadują: “syrena”.

18. Co się wydarzyło? – nauczyciel rozdaje dzieciom karty z ilustracjami, prosząc by wykonały polecenie. Np. Jak myślisz, dlaczego ta dziewczynka jest smutna? Czego przestraszył się ten chłopiec? Z czego śmieje się ta dziewczynka? Ilustracje przedstawiają adekwatne postacie, jak poniżej.

19. Co powstanie? – nauczyciel rysuje dziwaczne równania i prosi dzieci o nazwanie lub narysowanie wyniku, np. “kot” + “człowiek” -> ?, “zupa”+”lody”->?

20. Co tylko chcesz! Ważny, by pobudzało, aktywizowało, angażowało dzieci i budowało atmosferę otwartości i akceptacji na wszelkie pokręcone pomysły…

Bo najlepszym przyjacielem geniuszu jest szaleństwo.

Następnym razem przedstawię ćwiczenia doskonalące umiejętność odkrywania problemów (elaboracji), kojarzenia (kombinacji) i przekształcania (transformacji) i przykładowy scenariusz zajęć.

Co myślicie? Jak u Was wygląda rozwijanie twórczego myślenia w przedszkolu?

P.S. Znacie? http://www.kreatywnosc.pl/




Facebook Comments